Kimsə bizi keçmiş dövrə nostalji ilə ittiham etməsin. Bu yazı başlığın ruhuna uyğun tərtib olunub.
Zaman dəyişir, dəyərlər də onunla birlikdə. Dünənin təməl prinsipləri bu gün ya unudulur, ya da tam əks məna ilə əvəz olunur. Bu dəyişikliklərin ən bariz nümunələrindən biri təhsil sahəsində müşahidə olunur.
Sovet dövrünün devizlərindən biri olan “Tənqid və özünütənqid” prinsipi, cəmiyyətin və fərdin özünü daim təhlil etməsinə, səhvləri görüb düzəltməsinə yönəlmişdi. Bu prinsip bəzən sərtliklə tətbiq olunsa da, arxasında ciddi bir məqsəd dayanırdı: inkişaf və özünü təkamüllə təkmilləşdirmək.
Müasir dövrdə isə fərqli bir tendensiya formalaşıb: “Mən möhtəşəməm”, “Mən hər şeyi bacarıram”, “Heç kimin fikri önəmli deyil, mən öz yolumlayam” kimi fərdi mərkəzli şüarlar ön plana keçir. Bu, bir tərəfdən şəxsi inamı gücləndirir, lakin digər tərəfdən tənqidə və kollektiv inkişaf prosesinə dözümsüzlük yaradır.
Tənqid qorxulu idimi?
Sovet məktəbində müəllim öz dərsini təhlil etməyi, şagird isə səhvini qəbul etməyi öyrənirdi. Əgər bu, formal da olsa, şəffaf mühitin və hesabatlılığın formalaşmasına səbəb olurdu. İndiki zamanda isə tənqid çox zaman düşmənçilik kimi qəbul olunur. Əgər bir müəllim, bir şagird, yaxud bir valideyn tənqid edilirsə, müdafiə mövqeyi dərhal işə düşür: “Sən mənə neqativlik ötürürsən!”, “Pozitiv qal!”, “Sən mənə inanmırsan?”
Bu yanaşma, tənqidə qarşı psixoloji müqaviməti artırmaqla bərabər, fərdi məsuliyyət hissini də zəiflədir. Nəticədə isə özünü inkişaf etdirmək əvəzinə, tənqiddən qaçmağa çalışan bir nəsil formalaşır.
Tərifin dozası artırsa, gerçək zəifləyir
Müasir motivasiya modelləri — istər sosial şəbəkə “coach”ları, istərsə də bəzi təhsil platformaları — gənclərə deyir: “Sən istədiyin hər şeyi bacararsan!” Bu ideya bir tərəfdən ruhlandırıcıdır, amma digər tərəfdən bir təhlükə daşıyır: fərd öz reallığını itirə bilər. Tənqidə dözümsüzlük artdıqca, fərdi inkişafın əsas aləti — özünü təhlil — sıradan çıxır.
Əgər hamı haqlıdırsa, o zaman səhv haradadır? Və səhv deyilsə, düzəltməyə nə ehtiyac var?
Yeni balans modeli: inamla yanaşı təhlil
Bu günün təhsili təkcə “özünəinam” üzərində qurulmamalıdır. Hər bir şagird bilməlidir ki, inkişaf — yalnız “möhtəşəm” olmaqla deyil, səhvləri qəbul etməklə baş verir. Təhsil sisteminə bu yanaşmalar daxil edilməlidir:
Reflektiv yazı praktikası – şagirdlər və müəllimlər müntəzəm olaraq öz fəaliyyətlərini təhlil etməyi öyrənməlidirlər;
Tənqidi düşüncə təlimləri – müəllimlər tənqidi düşüncə və qarşılıqlı rəy vermə metodikasını dərs prosesinə inteqrasiya etməlidirlər;
Real uğursuzluqlardan öyrənmə – şagirdin hər uğursuzluğu cəzalandırılmalı deyil, öyrədici mənbəyə çevrilməlidir.
Nəticə
“Mən möhtəşəməm” prinsipi, bir növ eqonun inkişafıdır. Lakin cəmiyyətin gələcəyi yalnız ego ilə deyil, etik və intellektual təvazökarlıqla təmin oluna bilər. Əsl inkişaf — insanın öz zəif cəhətlərini qəbul etməsi, onları tanıması və düzəltmək üçün çalışmasıdır. Tənqid və özünütənqid, bu baxımdan yalnız keçmişin mirası deyil, gələcəyin də təməl dəyəri ola bilər.
Xuda Tahir